Onopgemerkt gaat het niet voorbij, deze bescheiden Nederlandse invasie. Adelheid Roosen is door een criticus van de New York Times tot hype gebombardeerd en Ivo van Hove heeft met vier eerdere stukken die hij regisseerde duidelijk naam gemaakt. Een pagina grote advertentie met lovende oneliners in de New York Times onderstreept zijn bekendheid.

Dood Paard viel deze eer nog niet te beurt. Het is dan ook de eerste keer dat het gezelschap in New York neerstrijkt. ‘Ik voelde me toch een beetje een provinciaaltje die zijn ding komt doen’, zegt acteur Kuno Bakker. ‘Het is spannend en opwindend om te mogen spelen in deze stad. Het heeft iets magisch. Maar uiteindelijk kom je bij het theater aan en dan blijkt het ook maar een zooitje te zijn. Dat zet je weer met beide benen op de grond.’

Bakker merkt dat het publiek van New York hoge eisen stelt: ‘Ze zitten wat nuffig in hun stoelen. Met een air over zich dat je van goede huize moet komen om ze nog te verrassen.’ Dat is volgens Bakker gelukt. MedEia kreeg een goede recensie in het gratis weekblad de Village Voice en ook aan het applaus van het publiek te horen hadden ze de test doorstaan. ‘Dit smaakt naar meer’.

Ivo van Hove had tien jaar geleden ook zo’n eerste ervaring: ‘Ik voelde me net een Chinees die geen engels sprak toen ik voor het eerst tegenover de acteurs stond.’ Het liep dan ook niet meteen helemaal vlekkeloos. Mensen moesten wennen aan de avant-gardistische en experimentele aanpak van Van Hove. Een actrice die het niet aankon werd vervangen door actrice Joan Macintosh. Zij heeft sindsdien in bijna al zijn stukken in New York gespeeld en staat nu ook weer in The Misanthrope. Dat ze fan is van Van Hove lijkt een understatement: ‘Hij is een genie, hij heeft een gave en zijn creativiteit valt buiten elk kader. Hij is een mijnwerker die goud opgraaft.’

Dat het goud is en geen stenengruis wat Van Hove naar boven haalt, lijkt steeds meer de consensus te worden onder critici en publiek. Nadat zijn eerste stukken uiteenlopend werden ontvangen, wordt Van Hove nu met zijn aanpak geaccepteerd: ‘Ik ben geen New Yorker, dat zal ik ook nooit worden. Maar ik voel me er wel thuis’.

Dat wordt wel duidelijk in deze voorstelling. Zijn acteurs moeten heel wat doorstaan. Ze gillen wat af, kruipen over het podium door afval en de hoofdrolspeler duwt zijn gezicht in een halve watermeloen alvorens hij zichzelf overgiet met allerhande sauzen. Het resterende uur blijft hij de in etensresten gedrenkte kleding dragen. De zaal knippert amper nog met de ogen en vat haar reacties samen in superlatieven als ‘Amazing, incredible en never seen anything like this’.

De caravaan van Adelheid Roosen is neergestreken in St. Ann’s Warehouse in Brooklyn. Vooral het stuk Is.Man, een verhaal over eerwraak, heeft moeite om op gang te komen. Door technische problemen wordt de première afgelast en de volgende dag loopt hoofdrolspeler Youssef Sjoerd Idilbi kwaad weg tijdens de voorstelling als blijkt dat het geluid weer hapert. Roosen zelf neemt de rol met het script in de hand over. Geen gedroomde start voor een zaal die deels gevuld is met critici..

Wat deze stukken onderscheidt van die van Ivo van Hove en Dood Paard is de meer politieke hoek waarin ze door artistiek directeur Susan Feldman van St Ann’s Warehouse worden geplaatst. Na de voorstellingen zijn er paneldiscussies en gesprekken met de zaal. ‘In deze tijden is het moeilijk de waarheid te vinden’, licht Feldman toe. ‘Amerika is een land waar angst regeert. Ook de kunst polariseert. Daarom zijn deze stukken van Adelheid belangrijk op dit moment. Ze tonen het individu tegen de wereld. Maar bovenal tonen ze compassie’.

In een stad waar sinds de aanslagen van 9/11 elke moslim of persoon met een Arabisch uiterlijk onmiddellijk als eventuele terrorist wordt gezien, is het voor de acteurs ook een extra uitdaging. Nazmiye Oral, een van speelsters in de Gesluierde Monologen, is zich daar ook van bewust: ‘Ik ben in dit stuk niet alleen een technische actrice. Ik ben er persoonlijk bij betrokken. Het vergt meer van mij ook buiten het podium.’

De discussie rondom de stukken lijkt zich na een week van opvoeringen en gesprekken met de zaal vooral toe te spitsen op de vraag of het niet teveel stereotiepen zijn die Roosen neerzet. Het publiek ziet zielige vrouwen in een slachtofferrol en haatdragende mannen in een overheersende rol. Nazmiye Oral verdedigt zich daar tegenover de New Yorkers met hand en tand tegen. ‘Het lijkt wel of men hier achterloopt bij Nederland. Hoe gek dat ook klinkt. Hier denkt men heel erg vanuit de slachtofferrol terwijl er in Nederland een emancipatie plaats heeft gevonden die ruimte maakt voor deze persoonlijke verhalen. Het is magie en emotie. You can’t beat that. Hopelijk ervaart men hier ook die dingen waar ze geen woorden aan kunnen geven.’ Adelheid Roosen is door de New York Times tot hype gebombardeerd‘Amerika is een land waar angst regeert. Ook de kunst polariseert.’

Dit artikel werd gepubliceerd in De Pers van 15 oktober 2007

Copyright Floor Bremer

In alle drie de steden is een intensieve randprogrammering georganiseerd in samenwerking met de Arabische gemeenschap in de VS, de universiteiten en fameuze keynote speakers.

Susan Feldman, Artistic Director St. Ann’s Warehouse, Brooklyn New York: I am drawn to artists who make work for tough times.

Beide voorstellingen worden door de originele Nederlandse cast in het Engels gespeeld.

De voorstelling Is.man wordt in 2008 hernomen en is van 29 januari tot en met 26 april te zien in theaters in Nederland en België.

Met een minipistooltje gemaakt van haar eigen huid wist beeldend kunstenaar Joanneke Meester in 2004 alle aandacht op zich te vestigen. Haar werk is nu op vier exposities te zien.

Wat de tijgerhaai op sterk water was voor de Britse superster-kunstenaar Damien Hirst, was ‘het pistooltje’ voor Joanneke Meester (1966). In 2004 liet Meester het nauwelijks vijf centimeter grote object zien op De Kunstvlaai in Amsterdam. Het pistooltje was gesneden uit een stuk huid, dat Meester operatief uit haar eigen buik had laten weghalen. Ze werd er beroemd én berucht mee.

Men verweet haar sensatiezucht, ze zou flirten met geweld, ze was een aandachttrekker, het pistooltje zo plat als een dubbeltje. Maar er was ook lof, voor de intimiteit, de durf, de metaforische kracht van het werk. In tegenstelling tot het haaienkunstwerk van Hirst, dat met romaneske zwier The Physical Impossibility of Death In the Mind of Someone Living was gedoopt, heette het pistooltje alleen maar bedeesd ‘zonder titel’. En in tegenstelling tot Hirst, die zijn haai voor heel veel geld verkocht aan reclametycoon Charles Saatchi, deed Meester nooit afstand van ‘haar’ pistooltje, ook al werd er tot en met in New York over geschreven. Het pistooltje staat nog steeds op sterk water in de kelder van haar huis. Prachtig wit en met op de plekken waar de naald in het vel stak, roestbruine verkleuringen van geronnen bloed.

Als je haar video’s en installaties bekijkt, dan houdt ze zich bezig met wat traditioneel een ‘vrouwending’ heet: kwetsbaarheid. Maar twee jaar geleden merkte een criticus al eens op dat Meesters werk krachtig genoeg is om naar de Biennale van Venetië te worden afgevaardigd. Toen had ze de voormalige atoomschuilkelder in Dalfsen getransformeerd tot iets dat leek op een medisch laboratorium vol misvormde wezens van varkenshuid, borduurzijde, kunsthaar en konijnenoor. De messcherp ingerichte ruimte was claustrofobisch, gruwelijk en toch hing er een verleidelijk schone en zuivere atmosfeer. Het was alsof Louise Bourgeois de vrije hand had gekregen in een installatie van Ilja Kabakov.

Die kracht manifesteert zich ook in de grote installatie die ze in september bij galerie Witzenhausen in Amsterdam toont. Need You is een frame met onderdelen van witte plastic kinderspeelhuizen schots en scheef door elkaar, gordijnrails en doorzichtige gordijntjes. Boven en tussen die huisjes bungelen poppen op hun kop. Ze lijken lieftallig en jong – met hun frutseltjes van kant en knoopjes voor de sier – maar ze zijn stokoud. Hun hoofden zijn ingezwachteld, open getornd, verminkt. Hun lange gelig grijze, zwarte en bruine haren hangen naar beneden. Alles is schril belicht. Alles is zichtbaar. Schoonheid gaat hand in hand met verval, liefde met wreedheid, en op het eind staat iedereen alleen. „En toch”, zegt Meester zelf, „is niet alles wreedheid.”

Naar Venetië gaat Meester niet. Maar de Tate in Londen heeft al wel belangstelling getoond. „Drie jaar geleden”, zegt ze in haar keuken in Amsterdam. „Maar toen wilde ik zelf eerst verder experimenteren, vooral met presentatievormen.”

„Vóór het pistooltje was ik in de weer met knuffels van varkenshuid. Wanneer zie je nog een half varken bij een slager hangen? Ik wilde de pijn laten zien die wij in ons dagelijks leven verstoppen. Maar”, – ze aarzelt – „die knuffels waren daar, terwijl ik iets wil maken dat (wijst op haar hart – red.) hier is. Het pistooltje uit mijn eigen huid was het kwetsbaarste en het meest gewelddadige dat ik kon bedenken. Alles wat ik las, zag en om mij heen hoorde over geweld kwam samen in dat beeldje. Ik was niet alleen dader en kunstenaar, maar ook slachtoffer. Ik zei: „Okee, dit is het verst dat ik kan gaan: schiet maar. En ze schoten.”

In haar nieuwste werk Playground, dat vanaf 10 juni bij stichting outLINE in Amsterdam te zien is, zoekt ze opnieuw een grensgebied. Dit maal door naakte kinderen tot onderwerp te nemen. In Playground moet het publiek plat op de rug onder vijf monitors plaatsnemen. Jonge, blote kinderen – de geslachten ‘geneutraliseerd’ – rennen het beeld binnen en strekken zich onbekommerd uit op een zwarte lap skai. Ze kletsen met de kunstenaar die hen van bovenaf filmt. Op haar aanwijzingen omtrekken ze zwierig, stuntelig, maar zonder schaamte hun eigen naakte lichaam. „Mooi”, hoor je de kunstenaar zeggen. „Nu is het klaar.” De tekening die achterblijft is die van een politietekening op een plaats van delict.

„De nadruk”, legt ze uit, „ligt op de onschuld van de kinderen. Ze tekenen in alle onschuld hun eigen slachtofferschap, en tegelijkertijd beschermen ze zichzelf. Tegen wat? Ook tegen de angsten die volwassenen op ze projecteren. Ik wil laten zien hoe machteloos volwassenen staan tegenover de kwetsbaarheid van een kind. We kunnen niet eens meer hun naakte schoonheid tonen.”

Werk van Joanneke Meester is o.a. te zien bij stichting outLINE in Amsterdam (v.a. 10 juni), Safe in Dalfsen (t/m 24 juni), Zilt’ in Heemskerk (v.a. 7 juli) en Artspace Witzenhausen in Amsterdam (v.a.2 sept). Click hier voor meer informatie

Dit artikel werd gepubliceerd in het NRC-Handelsblad van 2 juni 2007

Copyright Lucette ter Borg

op zoek naar werk de rest komt vanzelf

ik ben verliefd niet depressief, ik geniet

ik deel mijn verliefdheid met familie maar ze begrijpen het niet.

Mijn liefde verloren gedwongen tot een huwelijk

Papa zegt me altijd: 'Vrouwen die zijn gruwelijk'.

Mijn vrouw komt naar Nederland, angstig glimlachend

mijn handen op mijn kale hoofd, moet ik me nu alweer aanpassen?

Haar zwangere buik kwam sneller dan het licht

volgens mij heeft een andere man schade aangericht

mijn dochter heeft groene ogen en ik voel me bedrogen

mijn vrouw durft me niet aan te kijken, ze voelt mijn woedende ogen

Ik bel mijn vader om dit te vertellen

Hij belt haar vader om de toekomst te voorspellen

Mijn zoontje vraagt of de familie nu gaat rellen

mijn vrouw is ondertussen bezig om een vlucht te bestellen

Blijf van mijn lijf ? Alsof ik haar zo graag aanraak

ik wil alleen een verklaring maar nu lijk ik op een blaaskaak.

Ik ben genaaid, ik was eenzaam maar altijd vrolijk

sinds mijn familie mijn leven bepaalde heb ik niet meer genoten

Ik vervloek de dag dat mijn familie deze vrouw vond

nu zit ik vast voor moord en hoor mijn zoon zijn hollandse tong

Traditie of modern? Thuis blijven of een bestemming?

Het leven is overhoop gehaald ik zocht hysterisch naar de remming

Leef en laat leven is in mijn nieuwe land heel gewoon

ik ben geestdood en mijn enige hoop is mijn moderne zoon

Terwijl buiten de rozen blozen van de adelheid

is mijn zoon zijn moeder zijn zusje en zijn vader kwijt.

Deze tekst is geschreven door de schrijver/columnist/rapper Atta de Tolk en voorgedragen januari 2007 in een uitzending van MTNL.